Trong văn bản pháp luật, "và" nối các điều kiện phải đáp ứng đủ cùng lúc, "hoặc" nối các điều kiện chỉ cần đáp ứng một, còn "và/hoặc" cho phép một, vài hoặc tất cả. Ba chữ ngắn này quyết định bạn phải chuẩn bị một giấy tờ hay năm giấy tờ, thuộc diện được hưởng hay không, bị coi là vi phạm hay chưa. Đọc nhầm một chữ nối là đếm sai toàn bộ điều kiện.
Khó ở chỗ văn bản không phải lúc nào cũng viết chữ nối ở mọi chỗ. Danh sách dài dùng dấu phẩy, dấu chấm phẩy, chỉ đặt chữ "và" hay "hoặc" ở mục cuối; có danh sách mở bằng câu dẫn "phải đáp ứng các điều kiện sau đây", có danh sách mở bằng "thuộc một trong các trường hợp sau đây". Bài hướng dẫn đọc chữ nối trong câu đơn, trong danh sách nhiều điểm, khi "và" với "hoặc" lồng vào nhau, và cách viết chữ nối trong hợp đồng để khỏi tranh cãi.
Ba chữ nối và nghĩa của chúng
Bảng tóm tắt nghĩa thông dụng của các chữ nối trong văn bản pháp luật Việt Nam. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
| Chữ nối | Nghĩa | Ví dụ giả định | Cách kiểm |
|---|---|---|---|
| "và" | Cộng dồn: phải đủ tất cả các vế | "Có chứng chỉ hành nghề và có địa điểm đáp ứng yêu cầu" | Đánh dấu từng vế; thiếu một vế là không đạt |
| "hoặc" | Thay thế: chỉ cần một vế | "Nộp bản sao có chứng thực hoặc bản sao kèm bản chính để đối chiếu" | Tìm một vế bạn đáp ứng được là đủ |
| "và/hoặc" | Một, vài hoặc tất cả các vế đều được | "Phạt tiền và/hoặc buộc khắc phục hậu quả" trong một hợp đồng | Hiểu là không loại trừ nhau; bên có quyền được chọn kết hợp |
| "một trong các" | Như "hoặc", nói rõ hơn | "Thuộc một trong các trường hợp sau đây" | Danh sách phía sau là danh sách thay thế |
| "các điều kiện sau đây" | Thường là cộng dồn | "Phải đáp ứng các điều kiện sau đây" | Danh sách phía sau phải đủ hết, trừ khi có chữ khác nói ngược lại |
Hai dòng cuối là chỗ người đọc hay bỏ sót: chữ nối thật nằm ở câu dẫn chứ không ở giữa các mục. Một danh sách năm điểm không có chữ "và" nào nhưng mở bằng "phải đáp ứng các điều kiện sau đây" vẫn là năm điều kiện cộng dồn.
Đọc chữ nối trong danh sách nhiều điểm
Điều luật Việt Nam hay chia nội dung thành khoản, rồi chia khoản thành các điểm a, b, c. Trong cấu trúc đó, chữ nối thường xuất hiện ở hai chỗ: câu dẫn của khoản, và mục áp chót của danh sách. Ví dụ giả định: "Tổ chức được cấp giấy phép khi đáp ứng các điều kiện sau đây: a) Có tư cách pháp nhân; b) Có nhân sự đáp ứng yêu cầu; c) Có phương án hoạt động khả thi." Không có chữ "và" nào giữa a, b, c, nhưng câu dẫn cho biết phải đủ cả ba.
Ngược lại, ví dụ giả định: "Giấy phép bị thu hồi trong các trường hợp sau đây: a) …; b) …; c) …" Ở đây mỗi điểm là một trường hợp độc lập, xảy ra một trường hợp đã đủ để thu hồi. Chữ "các trường hợp" trong câu dẫn khác chữ "các điều kiện": điều kiện thường cộng dồn để được hưởng, trường hợp thường tách rời để bị áp dụng.
Khi câu dẫn mơ hồ, nhìn vào mục áp chót. Nhiều văn bản đặt "và" hoặc "hoặc" ở cuối điểm áp chót, ngay trước điểm cuối, để báo nghĩa của cả danh sách. Dấu chấm phẩy giữa các điểm tự nó không mang nghĩa cộng hay thay thế; nó chỉ ngăn cách. Nếu câu dẫn lẫn mục áp chót đều không nói rõ, ghi lại cách hiểu của bạn và hỏi cơ quan tiếp nhận trước khi chuẩn bị hồ sơ, vì lúc đó cách hiểu của cơ quan áp dụng sẽ quyết định kết quả trước mắt.
Khi "và" với "hoặc" lồng vào nhau
Tách câu thành từng nhóm. Ví dụ giả định: "Người đề nghị phải có bằng tốt nghiệp chuyên ngành phù hợp và có ít nhất hai năm kinh nghiệm hoặc có chứng chỉ bồi dưỡng." Câu này có thể hiểu theo hai cách: (bằng) và (kinh nghiệm hoặc chứng chỉ); hoặc (bằng và kinh nghiệm) hoặc (chứng chỉ). Hai cách cho kết quả rất khác với người chỉ có chứng chỉ.
Tìm dấu hiệu nhóm trong câu. Dấu phẩy đặt trước "hoặc", việc lặp lại động từ "có", hoặc cách xuống dòng thành điểm riêng thường cho biết nhóm nào đi với nhóm nào. Khi văn bản tách thành điểm a, b riêng rẽ, nhóm thường rõ hơn câu viết liền.
Đối chiếu với mục đích của điều. Nếu điều đặt ra yêu cầu về trình độ chuyên môn, cách hiểu bắt buộc có bằng thường hợp mục đích hơn cách hiểu cho phép thay bằng chứng chỉ ngắn hạn. Lập luận theo mục đích không phải căn cứ pháp lý, nhưng giúp bạn đoán cách cơ quan sẽ hiểu.
Tìm văn bản hướng dẫn hoặc biểu mẫu. Mẫu đơn, danh mục hồ sơ ban hành kèm văn bản hướng dẫn thường liệt kê rõ phải nộp những gì. Danh mục đó nhiều khi gỡ được câu mơ hồ trong điều luật, vì người soạn mẫu phải chọn một cách hiểu cụ thể.
Chữ nối trong câu cấm: "không được… và…"
Câu cấm dùng chữ nối khó hơn câu cho phép, vì phủ định làm nghĩa của "và" và "hoặc" đảo theo cách không tự nhiên với người đọc. Ví dụ giả định: "Không được sử dụng vỉa hè để buôn bán hoặc để xe." Câu này cấm từng việc riêng: buôn bán là vi phạm, để xe cũng là vi phạm, làm cả hai càng vi phạm. Không ai đọc câu này thành "chỉ cấm khi vừa buôn bán vừa để xe".
Nhưng nếu câu viết "Không được vừa buôn bán và để xe trên vỉa hè", nghĩa có thể bị đọc thành chỉ cấm khi hai việc cùng xảy ra. Người soạn văn bản quy phạm thường tránh cách viết này bằng cách tách thành các điểm riêng trong điều về hành vi bị nghiêm cấm, mỗi điểm một hành vi. Khi đọc danh sách hành vi bị cấm, bạn hiểu mỗi điểm là một hành vi độc lập; vi phạm một điểm đã là vi phạm.
Với nghị định xử phạt, cách viết còn chi tiết hơn: mỗi khoản gom một nhóm hành vi có cùng mức phạt, nối bằng dấu chấm phẩy hoặc tách thành điểm, và mỗi hành vi là một căn cứ phạt riêng. Người bị kiểm tra thường hỏi "phải đủ mấy hành vi mới bị phạt"; câu trả lời là chỉ cần một hành vi được mô tả trong một điểm. Nhiều hành vi khác nhau thì có thể bị xử phạt về từng hành vi theo nguyên tắc chung của pháp luật xử lý vi phạm hành chính.
"Và/hoặc": tiện trong hợp đồng, nên hạn chế trong văn bản tự soạn
"Và/hoặc" là cách viết gọn để nói các vế có thể áp dụng riêng hay cùng nhau. Trong hợp đồng thương mại, chữ này hay xuất hiện ở điều khoản chế tài, ví dụ giả định: "bên vi phạm phải chịu phạt vi phạm và/hoặc bồi thường thiệt hại". Ý của người viết là bên bị vi phạm được chọn một hoặc cả hai. Tuy vậy việc được áp dụng cả hai biện pháp cùng lúc còn phụ thuộc vào quy định của luật về quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường, chứ không chỉ phụ thuộc vào chữ trong hợp đồng.
Nhược điểm của "và/hoặc" là để lại khoảng trống: ai được chọn, chọn lúc nào, chọn rồi có đổi được không. Khi soạn hợp đồng của mình, cách viết rõ hơn là tách thành câu: "Bên A có quyền áp dụng một hoặc đồng thời các biện pháp sau…", rồi liệt kê. Câu dài hơn nhưng đọc một lần là hiểu, và người đọc sau khi có tranh chấp không phải đoán.
Trong văn bản quy phạm pháp luật, chữ "và/hoặc" ít gặp hơn; người soạn thường viết "một hoặc các", "một số hoặc tất cả". Khi gặp những cụm này, bạn đọc theo nghĩa không loại trừ: có thể một, có thể nhiều.
Kiểm danh sách điều kiện của chính bạn: năm bước
Áp dụng khi bạn chuẩn bị hồ sơ xin phép, xin hưởng chính sách hoặc tự kiểm mình có thuộc diện bị áp dụng một quy định hay không.
- Chép nguyên văn khoản cần đọc ra giấy, kể cả câu dẫn. Không tóm tắt ở bước này.
- Gạch dưới mọi chữ nối và câu dẫn: "và", "hoặc", "một trong các", "các điều kiện sau đây", "đồng thời".
- Vẽ cây điều kiện: mỗi vế một ô, nối các ô "và" bằng một đường, các ô "hoặc" bằng đường khác. Khi có lồng nhau, đóng ngoặc từng nhóm.
- Đánh dấu bên cạnh mỗi ô: đã đáp ứng, chưa đáp ứng, đáp ứng nhưng chưa có giấy tờ chứng minh.
- Đọc lại cây từ gốc: nhánh "và" chỉ đạt khi mọi ô con đạt; nhánh "hoặc" đạt khi một ô con đạt. Kết quả cuối là câu trả lời có căn cứ của bạn.
Cây điều kiện vẽ tay mất vài phút nhưng rất có ích khi bạn trao đổi với cán bộ tiếp nhận hoặc người tư vấn: hai bên nhìn cùng một hình thì nhanh thấy chỗ hiểu khác nhau, thay vì tranh luận bằng lời.
Những lỗi đọc chữ nối hay gặp
Các lỗi dưới đây dẫn tới hai hậu quả ngược nhau: chuẩn bị thiếu hồ sơ, hoặc tưởng mình không được hưởng trong khi thật ra được.
- Thấy danh sách không có chữ "và" nên tưởng chỉ cần một mục, trong khi câu dẫn ghi "các điều kiện sau đây".
- Thấy chữ "hoặc" ở một điểm rồi áp nghĩa thay thế cho cả danh sách, trong khi "hoặc" chỉ nằm bên trong một điểm.
- Đọc "đồng thời" như từ trang trí, trong khi nó có nghĩa phải xảy ra cùng lúc hoặc cùng có.
- Gộp hai khoản riêng của một điều thành một danh sách, trong khi mỗi khoản điều chỉnh một nhóm đối tượng khác nhau.
- Dịch "and/or" trong hợp đồng song ngữ thành "và" hoặc chỉ "hoặc", làm hai bản lệch nghĩa nhau.
Lỗi cuối hay gặp ở doanh nghiệp làm việc với đối tác nước ngoài. Khi hợp đồng có hai thứ tiếng, ngoài việc dịch đúng chữ nối, nên có điều khoản nói bản nào được ưu tiên khi có khác biệt.
Câu hỏi thường gặp
Dấu phẩy trong danh sách điều kiện có nghĩa là "và" không?
Dấu phẩy và dấu chấm phẩy chỉ ngăn cách các mục, tự chúng không quyết định nghĩa cộng dồn hay thay thế. Nghĩa nằm ở câu dẫn và ở chữ nối đặt trước mục cuối. Nếu cả hai đều không rõ, nên hỏi cơ quan tiếp nhận hoặc tìm văn bản hướng dẫn, danh mục hồ sơ đi kèm.
"Hoặc" trong luật có nghĩa là chỉ được chọn một không?
Thường không. "Hoặc" nghĩa là đáp ứng một vế là đủ, nhưng đáp ứng nhiều vế cũng không sai. Ví dụ giả định, nộp được cả hai loại giấy tờ thay thế nhau thì vẫn hợp lệ. Chỉ khi văn bản ghi rõ "chỉ được chọn một" thì mới loại trừ nhau.
Có nên dùng "và/hoặc" trong hợp đồng không?
Dùng được, nhưng nên kèm câu làm rõ ai có quyền chọn và có được áp dụng đồng thời không. Cách viết rõ ràng hơn là liệt kê các biện pháp và ghi "một hoặc đồng thời nhiều biện pháp". Đồng thời kiểm quy định của luật về việc kết hợp các chế tài trong loại hợp đồng của bạn.
Một điều có nhiều khoản thì các khoản là "và" hay "hoặc"?
Các khoản của một điều thường là các quy định riêng, không nối với nhau bằng nghĩa cộng dồn hay thay thế. Mỗi khoản có câu dẫn và đối tượng riêng. Bạn đọc từng khoản như một quy định độc lập, rồi xem khoản nào áp vào việc của mình, thay vì cộng tất cả lại.
Cán bộ đòi đủ mọi giấy tờ trong một danh sách "hoặc" thì sao?
Đề nghị cán bộ chỉ rõ văn bản và điều khoản căn cứ, đối chiếu chữ nối trong đó. Nếu văn bản ghi rõ "hoặc", bạn có cơ sở đề nghị chỉ nộp một loại. Khi không thống nhất được, đề nghị hướng dẫn bằng văn bản để có căn cứ phản ánh hoặc khiếu nại theo đúng trình tự.