Phần lớn lỗi đọc luật của người không học luật rơi vào năm nhóm: đọc sai văn bản, đọc thiếu phạm vi, đọc chữ theo nghĩa thường ngày, đọc sai số và thời hạn, và suy luận quá điều văn bản nói. Mỗi nhóm có cách phòng đơn giản, và một bảng tự kiểm năm phút trước khi làm theo một điều luật có thể chặn được hầu hết.
Bài này là bản tổng hợp thực hành của danh mục đọc câu chữ pháp lý. Những kỹ thuật riêng như điều giải thích từ ngữ, chữ nối "và – hoặc", ngoại lệ "trừ trường hợp", liệt kê đóng – mở được viết sâu trong các bài riêng; ở đây chỉ nhắc khi cần và tập trung vào những lỗi chưa được nói tới ở đó: chọn sai bản văn bản, đọc một khoản tách khỏi điều, nhầm cách tính thời hạn, đọc dự thảo tưởng là luật, và những suy luận "luật không cấm thì được".
Nhóm một: đọc sai văn bản ngay từ đầu
Đọc kỹ đến đâu cũng vô ích nếu văn bản đang cầm không phải văn bản điều chỉnh việc của bạn. Các lỗi hay gặp:
- Đọc bản đăng trên một trang không chính thức, thiếu phụ lục, sai chính tả số liệu, hoặc chưa cập nhật phần sửa đổi.
- Đọc luật gốc trong khi một số điều đã bị luật sửa đổi thay câu chữ; người đọc không biết vì bản mình có là bản ban hành lần đầu.
- Đọc dự thảo đang lấy ý kiến và tưởng đó là luật đã thông qua, nhất là khi tin tức gọi tên dự thảo rất giống tên luật.
- Đọc văn bản của tỉnh khác, vì kết quả tìm kiếm trả về văn bản của địa phương đầu tiên có cùng chủ đề.
- Đọc văn bản đúng chủ đề nhưng không đúng đối tượng: văn bản cho doanh nghiệp trong khi bạn là hộ kinh doanh, hoặc ngược lại.
Cách phòng chung là luôn tìm bản gốc ở nguồn chính thức như Công báo và cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, đọc điều phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng trước, và với văn bản của địa phương, kiểm tên cơ quan ban hành. Việc kiểm văn bản còn được áp dụng hay đã bị thay thuộc trang Hiệu Lực; thói quen tra bản gốc và ghi căn cứ có danh mục riêng trên trang này.
Nhóm hai: đọc một khoản tách khỏi điều, một điều tách khỏi chương
Công cụ tìm kiếm đưa bạn thẳng tới đúng câu có từ khoá, và đó là chỗ lỗi bắt đầu. Một khoản thường chỉ có nghĩa đầy đủ khi đọc cùng câu dẫn của điều, các khoản trước và sau, và đôi khi cùng tên chương. Ví dụ giả định: khoản 3 của một điều nói "được miễn nộp lệ phí", nhưng câu dẫn ở khoản 1 cho biết cả điều chỉ áp với một nhóm đối tượng nhất định. Đọc riêng khoản 3, bạn tưởng ai cũng được miễn.
Tương tự, một điều nằm trong chương "Quy định riêng đối với…" chỉ áp với nhóm được nêu ở tên chương. Đọc điều đó mà không nhìn tên chương là áp nhầm quy định riêng cho trường hợp chung. Người làm nghề có thói quen cuộn lên xem điều thuộc chương nào, mục nào trước khi đọc nội dung.
Cách phòng: mỗi khi tìm được câu cần, đọc ngược lên câu dẫn của điều, đọc xuống hết các khoản của điều, rồi xem tên chương, mục chứa điều đó. Thêm một bước nhỏ: tìm trong văn bản số của điều đang đọc để thấy những chỗ khác dẫn tới nó, vì ngoại lệ hay được đặt ở đó.
Nhóm ba: đọc chữ theo nghĩa thường ngày
Bảng gom các chữ hay bị hiểu theo nghĩa đời thường, kèm bài trên trang đi sâu từng chữ. Ví dụ là ví dụ giả định.
| Chữ | Hiểu theo thói quen | Cách đọc đúng | Đọc thêm |
|---|---|---|---|
| Từ đã được định nghĩa ("cơ sở", "hộ", "người tiêu dùng") | Nghĩa trong từ điển | Nghĩa trong điều giải thích từ ngữ của văn bản | Bài về điều giải thích từ ngữ |
| "và", "hoặc" | Đọc lướt như nhau | "và" phải đủ, "hoặc" chỉ cần một | Bài về chữ nối |
| "trừ trường hợp" | Phần đuôi câu, bỏ qua | Ngoại lệ có thể đổi hẳn kết quả | Bài về quy định ngoại lệ |
| "theo thoả thuận", "nếu không có thoả thuận" | Luật đã quy định cứng | Quy định mặc định, hợp đồng được viết khác | Bài về quy phạm tuỳ nghi |
| "có thể", "khi cần thiết" | Chắc được, hoặc cơ quan muốn gì cũng được | Quyền cân nhắc có giới hạn | Bài về chữ trao quyền cân nhắc |
| "và các trường hợp khác" | Mọi thứ đều thuộc diện | Danh sách mở, thường có địa chỉ cụ thể | Bài về liệt kê đóng – mở |
Nếu chỉ nhớ một điều từ bảng này: chữ quen thuộc trong luật không nhất thiết mang nghĩa quen thuộc. Khi một kết luận nghe "dễ quá" hoặc "vô lý quá", thường có một chữ nhỏ đang bị đọc theo nghĩa đời thường.
Nhóm bốn: số, mốc và thời hạn
Ngày và ngày làm việc. Thời hạn giải quyết thủ tục hành chính thường tính bằng ngày làm việc, không tính thứ Bảy, Chủ nhật và ngày nghỉ lễ. Thời hạn trong hợp đồng, nếu không ghi rõ, thường tính theo ngày lịch. Nhầm hai loại là tính sai hạn cả tuần.
Ngày bắt đầu tính. Theo cách tính thời hạn của Bộ luật Dân sự, khi thời hạn tính bằng ngày, tuần, tháng, năm thì ngày đầu tiên không được tính, thời hạn bắt đầu từ ngày tiếp theo của ngày xảy ra sự kiện; ngày cuối rơi vào ngày nghỉ thì thời hạn kết thúc vào cuối ngày làm việc tiếp theo, trừ khi có thoả thuận hoặc quy định khác. Văn bản chuyên ngành có thể có cách tính riêng.
Mốc "trở lên", "dưới", "không quá". "Từ đủ … trở lên" và "không quá" thường bao gồm chính con số; "dưới", "chưa đủ" thường không bao gồm. Khi văn bản viết "từ … đến …" không kèm chữ nào khác, xem văn bản có quy định cách hiểu riêng không, và nếu không, hỏi cơ quan áp dụng.
Mức tiền nhớ từ trước. Mức phạt, mức lệ phí, mức hỗ trợ thay đổi theo văn bản mới. Con số nhớ từ một lần làm việc trước, hay đọc trong bài viết cũ, là nguồn sai phổ biến. Luôn đọc con số trong văn bản hiện hành, và ghi năm của văn bản bên cạnh con số khi lưu lại.
Nhóm năm: suy luận quá điều văn bản nói
Lỗi suy luận phổ biến nhất là "luật không cấm thì được". Với người dân và doanh nghiệp, đây là tinh thần chung của tự do kinh doanh và tự do thoả thuận, nhưng nó không áp cho mọi việc: ngành nghề kinh doanh có điều kiện phải đáp ứng điều kiện dù không có câu cấm cụ thể, và nhiều giao dịch phải theo hình thức luật định. Với cơ quan nhà nước, chiều ngược lại mới đúng: cơ quan chỉ được làm những gì luật cho phép.
Lỗi thứ hai là suy từ im lặng của một văn bản. Một nghị định không nhắc tới nghĩa vụ báo cáo không có nghĩa là không có nghĩa vụ đó; nó có thể nằm ở luật khác, thông tư khác. Trước khi kết luận "không phải làm gì", hãy lập danh sách văn bản điều chỉnh việc của mình, gồm cả luật chung và luật chuyên ngành.
Lỗi thứ ba là chỉ đọc phần có lợi. Người đọc tìm được một câu ủng hộ mình thì dừng, không đọc tiếp phần ngoại lệ, phần nghĩa vụ đi kèm, phần điều kiện thủ tục. Bên kia trong tranh chấp, hoặc cơ quan áp dụng, sẽ đọc đúng những phần bạn bỏ qua. Cách phòng là đọc như người phản biện: sau khi tìm được câu có lợi, cố tìm câu bất lợi trong cùng điều và các điều dẫn tới nó.
Lỗi đi tắt: bản tóm tắt, tin tức và hỏi đáp
Phần lớn người dân gặp luật lần đầu qua một bản tin, một bài hỏi đáp hay một đoạn video ngắn. Những nguồn này giúp biết có thay đổi gì, nhưng chúng rút gọn theo cách người viết thấy quan trọng, và chữ nhỏ là thứ bị rút đầu tiên. Một câu "từ năm nay hộ kinh doanh không phải làm X" trong bản tin có thể đã bỏ mất vế "đối với hộ có doanh thu dưới mức…" của văn bản gốc.
Tin tức còn hay dùng ngày thông qua, ngày ký và ngày có hiệu lực lẫn lộn với nhau. Một luật được thông qua trong năm nhưng có hiệu lực từ năm sau; làm theo ngay từ hôm đọc tin là sớm, mà bỏ qua vì nghĩ "chưa tới" lại có thể muộn với những điều khoản có hiệu lực sớm hơn phần còn lại.
Cách dùng đúng các nguồn đi tắt là coi chúng như tấm biển chỉ đường: chúng cho biết văn bản nào, điều nào cần mở ra đọc. Sau đó, quyết định làm gì dựa trên văn bản gốc. Khi ghi chú cho mình hoặc báo cáo cho chủ doanh nghiệp, ghi tên văn bản gốc và vị trí điều khoản, không ghi tên bài báo hay đường dẫn video làm căn cứ.
Bảng tự kiểm năm phút trước khi làm theo một điều luật
Đánh dấu từng dòng. Dòng nào chưa đánh dấu được là chỗ cần đọc thêm hoặc hỏi người làm nghề.
- Văn bản lấy từ nguồn chính thức, có đủ phụ lục, là bản đã ghép các lần sửa đổi.
- Văn bản là văn bản quy phạm, không phải dự thảo, không phải công văn, không phải văn bản của địa phương khác.
- Đã đọc phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng; việc của bạn nằm trong đó.
- Đã đọc điều giải thích từ ngữ và thay nghĩa vào câu cần đọc.
- Đã đọc trọn điều, câu dẫn, các khoản trước sau, tên chương chứa điều.
- Đã gạch dưới chữ nối, ngoại lệ, chữ mở và hiểu từng chữ.
- Đã tìm nghị định, thông tư quy định chi tiết điều đó, và luật chuyên ngành nếu có.
- Đã tính lại mọi thời hạn theo đúng loại ngày và cách tính.
- Đã đọc như người phản biện: tìm câu bất lợi cho mình trong cùng điều và các điều liên quan.
Với việc có tranh chấp, số tiền lớn, liên quan đất đai phức tạp hoặc có yếu tố hình sự, bảng tự kiểm chỉ giúp bạn hỏi đúng câu; quyết định cuối nên có ý kiến của luật sư hoặc người làm nghề.
Câu hỏi thường gặp
Đọc luật trên điện thoại có dễ mắc lỗi hơn không?
Có, vì màn hình nhỏ khiến người đọc nhảy thẳng tới câu có từ khoá và ít cuộn lên đọc câu dẫn, tên chương. Khi đọc trên điện thoại, nên dùng chức năng tìm trong trang để quay lại điều giải thích từ ngữ và câu dẫn của điều, và ghi chú vị trí các điều liên quan.
Làm sao biết bản luật đang đọc đã cập nhật phần sửa đổi?
Xem nguồn có ghi đây là văn bản hợp nhất hoặc có danh sách văn bản sửa đổi kèm theo không. Tra thêm tên luật kèm chữ "sửa đổi, bổ sung" trên nguồn chính thức. Việc kiểm văn bản còn được áp dụng hay đã bị thay là chủ đề của trang Hiệu Lực.
Thời hạn trong thủ tục hành chính tính bằng ngày hay ngày làm việc?
Thường là ngày làm việc, nhưng phải đọc đúng câu chữ của thủ tục. Danh mục thủ tục công bố trên Cổng dịch vụ công ghi thời hạn giải quyết kèm loại ngày. Thời hạn mà bạn phải tuân thủ, như hạn nộp, hạn bổ sung, cũng cần đọc kỹ loại ngày được ghi.
Đọc dự thảo luật có ích gì nếu chưa áp dụng?
Dự thảo cho biết hướng thay đổi để bạn chuẩn bị, nhưng chưa có giá trị áp dụng. Lỗi là làm theo dự thảo như thể đã là luật, hoặc bỏ qua luật hiện hành vì nghĩ sắp đổi. Khi đọc tin tức, kiểm văn bản đã được thông qua, công bố và có ngày hiệu lực chưa.
Khi nào nên dừng tự đọc và hỏi luật sư?
Khi việc có tranh chấp, số tiền hoặc tài sản lớn, liên quan đất đai phức tạp, có yếu tố hình sự, hoặc bảng tự kiểm còn nhiều dòng chưa đánh dấu được. Tự đọc giúp bạn hiểu vấn đề và hỏi đúng câu, còn đánh giá rủi ro và chọn cách xử lý nên có người làm nghề.