Ở Việt Nam, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan có thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh một cách chính thức, theo Hiến pháp 2013. Giải thích này ràng buộc mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân. Bên cạnh đó còn có những dạng "hiểu luật" khác có giá trị khác nhau: Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử, án lệ được toà án lựa chọn và công bố, cơ quan hành chính hiểu và áp luật khi giải quyết việc cụ thể, và giới nghiên cứu bình luận luật trong sách, giáo trình.
Với người đọc luật để làm việc, câu hỏi thực tế là: khi bạn và cơ quan, hoặc bạn và đối tác, hiểu một câu chữ khác nhau, cách hiểu của ai được tính, và tính tới đâu. Bài phân biệt các dạng giải thích, giá trị của từng dạng, cách nhận ra chúng trong tài liệu bạn đang cầm, và việc nên làm khi cách hiểu của bạn khác cách hiểu của nơi áp dụng.
Các dạng giải thích và giá trị của chúng
Bảng tóm tắt ở mức nguyên lý. Hình thức văn bản và phạm vi cụ thể đối chiếu theo Hiến pháp và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
| Dạng | Ai làm | Thể hiện ở đâu | Ràng buộc ai |
|---|---|---|---|
| Giải thích chính thức | Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Nghị quyết giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh | Mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân |
| Hướng dẫn áp dụng thống nhất trong xét xử | Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao | Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán | Các toà án khi xét xử; người tham gia tố tụng chịu tác động gián tiếp |
| Án lệ | Toà án nhân dân tối cao lựa chọn, công bố | Bản án, quyết định được công bố là án lệ | Thẩm phán phải nghiên cứu, áp dụng với vụ việc tương tự |
| Quy định chi tiết | Chính phủ, bộ trưởng theo luật giao | Nghị định, thông tư | Mọi đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh, trong giới hạn được giao |
| Hiểu luật khi giải quyết việc | Cơ quan, người có thẩm quyền xử lý vụ việc | Quyết định hành chính, văn bản trả lời | Chỉ trong vụ việc đó; có thể bị khiếu nại, khởi kiện |
| Giải thích học thuật | Giảng viên, nhà nghiên cứu, người làm nghề | Giáo trình, bình luận, bài viết | Không ràng buộc; chỉ có sức thuyết phục |
Hai dòng đầu và dòng cuối hay bị lẫn: một bài bình luận của chuyên gia nổi tiếng, dù thuyết phục đến đâu, không có giá trị như nghị quyết giải thích của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Ngược lại, nghị quyết giải thích chính thức thì không ai được hiểu khác, kể cả toà án.
Giải thích chính thức của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội
Hiến pháp 2013 giao Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh. Giải thích được thể hiện bằng nghị quyết, và nội dung giải thích làm rõ tinh thần, nội dung của điều khoản cần giải thích, không đặt thêm quy định mới. Khi đã có nghị quyết giải thích, mọi cơ quan áp dụng, kể cả toà án, phải hiểu điều khoản theo đúng giải thích đó.
Trên thực tế, việc ban hành nghị quyết giải thích luật không thường xuyên. Phần lớn chỗ chưa rõ của luật được xử lý bằng cách khác: nghị định, thông tư quy định chi tiết; sửa đổi chính luật đó; hoặc hướng dẫn áp dụng trong ngành toà án. Vì vậy với đa số câu hỏi về câu chữ, bạn sẽ không tìm thấy một nghị quyết giải thích nào, và phải dựa vào các tầng khác.
Người dân và doanh nghiệp không trực tiếp yêu cầu Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giải thích một điều luật cho việc riêng. Con đường thực tế khi một câu chữ gây vướng mắc rộng là phản ánh qua cơ quan quản lý ngành, hiệp hội, đại biểu Quốc hội, hoặc góp ý khi luật được sửa. Các kênh kiến nghị và góp ý thuộc trang Dự Luật; ở đây chỉ cần biết giải thích chính thức tồn tại và có giá trị cao nhất khi đã ban hành.
Toà án hiểu luật thế nào: nghị quyết hướng dẫn và án lệ
Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán. Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn các toà án áp dụng thống nhất pháp luật. Đây là văn bản quy phạm pháp luật, thường làm rõ cách hiểu những khái niệm, thủ tục hay gây tranh cãi trong xét xử. Khi việc của bạn có khả năng ra toà, nghị quyết loại này cho biết toà sẽ hiểu điều luật ra sao.
Án lệ. Án lệ là lập luận, phán quyết trong một bản án, quyết định đã có hiệu lực được Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và công bố để các toà án nghiên cứu, áp dụng với vụ việc tương tự. Giá trị của án lệ nằm ở phần lập luận giải quyết một vấn đề pháp lý cụ thể, không phải toàn bộ bản án. Án lệ cụ thể và cách tra cứu thuộc trang Tối Cao.
Bản án thông thường không phải giải thích luật. Một bản án của toà án khu vực hay toà cấp tỉnh chỉ giải quyết vụ việc đó. Thấy một bản án được đăng trên mạng hiểu luật theo hướng có lợi cho bạn là thông tin tham khảo, không phải căn cứ buộc toà khác hiểu giống vậy.
Giải thích khác sửa luật ở chỗ nào
Giải thích, dù ở tầng nào, có một giới hạn chung: làm rõ nghĩa của câu chữ đã có, không đặt thêm quyền, nghĩa vụ mà câu chữ không chứa. Khi một cách "hiểu" thực chất là thêm điều kiện mới, thu hẹp quyền đã được luật cho, hay mở rộng đối tượng bị áp dụng, nó đã vượt khỏi giải thích và đi vào sửa luật. Sửa luật thì phải theo đúng trình tự ban hành văn bản, bởi đúng cơ quan có thẩm quyền.
Phân biệt này có ích cho người đọc theo hai cách. Thứ nhất, khi gặp một thông tư hay một văn bản hướng dẫn "làm rõ" một điều luật mà kết quả là bạn phải đáp ứng thêm điều kiện, hãy đặt câu hỏi văn bản đó đang làm rõ hay đang thêm. Văn bản cấp dưới đặt thêm điều kiện trái với luật là loại văn bản có thể bị kiểm tra, xử lý theo cơ chế văn bản trái pháp luật, có danh mục riêng trên trang này.
Thứ hai, khi bạn tự lập luận về nghĩa của một điều luật, cách hiểu thuyết phục là cách hiểu bám được vào câu chữ, phù hợp với mục đích của điều và nhất quán với các điều khác trong cùng văn bản. Cách hiểu chỉ đứng được nhờ "tinh thần chung" mà không có chữ nào trong văn bản đỡ lấy thường không đi xa được khi bị phản biện.
Cơ quan hành chính hiểu luật khi giải quyết việc
Mỗi ngày, cán bộ tiếp nhận hồ sơ, thanh tra, cơ quan thuế, cơ quan cấp phép đều phải hiểu câu chữ của luật để ra quyết định. Cách hiểu đó được thể hiện trong quyết định cấp hoặc từ chối, biên bản, kết luận, văn bản trả lời. Nó ràng buộc trong vụ việc cụ thể, vì quyết định hành chính có hiệu lực thi hành, nhưng không trở thành cách hiểu chính thức cho mọi người.
Các bộ, ngành đôi khi ban hành công văn hướng dẫn nghiệp vụ hoặc trả lời vướng mắc của doanh nghiệp về cách hiểu một quy định. Những công văn này có giá trị tham khảo, phản ánh cách cơ quan quản lý đang hiểu và thực hiện, nhưng không phải văn bản quy phạm pháp luật. Câu hỏi công văn trả lời có giá trị bắt buộc tới đâu thuộc trang Hiệu Lực; trang Lập Pháp có danh mục riêng về nhận diện văn bản không phải quy phạm.
Điểm quan trọng với người dân: khi cách hiểu của cơ quan dẫn tới một quyết định bất lợi cho bạn, bạn có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định đó. Lúc ấy câu hỏi "hiểu điều luật thế nào cho đúng" được đặt lại trước cơ quan cấp trên hoặc toà án, và các tầng giải thích ở bảng trên trở thành căn cứ lập luận.
Khi bạn hiểu một điều luật khác với nơi áp dụng: sáu bước
Trình tự sau giúp bạn chuyển từ tranh luận bằng cảm giác sang tranh luận bằng căn cứ.
- Ghi nguyên văn điều khoản đang được hiểu khác nhau, kèm tên văn bản, số hiệu, điều, khoản, điểm.
- Kiểm điều giải thích từ ngữ của văn bản đó và của luật gốc nếu là văn bản quy định chi tiết.
- Tìm xem có nghị quyết giải thích của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán hay án lệ liên quan không.
- Tìm nghị định, thông tư quy định chi tiết đúng điều khoản đó; nhiều khi câu trả lời nằm ở đây.
- Đề nghị nơi áp dụng nêu cách hiểu và căn cứ bằng văn bản; trình bày cách hiểu của bạn cũng bằng văn bản, kèm các căn cứ đã tìm.
- Nếu vẫn bất đồng và quyết định ảnh hưởng tới quyền lợi, cân nhắc khiếu nại hoặc khởi kiện; với vụ việc giá trị lớn, hỏi luật sư trước khi chọn đường.
Bước ba và bốn thường cho kết quả nhanh hơn người ta nghĩ: phần lớn câu chữ gây tranh cãi phổ biến đã được một tầng nào đó làm rõ. Khó nhất là những câu chữ mới, của luật vừa có hiệu lực, khi các tầng hướng dẫn chưa kịp có.
Giải thích học thuật và trợ lý AI: dùng thế nào cho đúng
Giáo trình, sách bình luận, bài viết của người làm nghề rất hữu ích để hiểu bối cảnh và lập luận của một điều luật. Chúng giúp bạn đặt câu hỏi đúng và biết tìm căn cứ ở đâu. Nhưng khi trích dẫn trong văn bản gửi cơ quan hay đối tác, phần có sức nặng là văn bản pháp luật và các tầng giải thích chính thức; bình luận học thuật chỉ nên đứng phía sau như lập luận bổ trợ.
Trợ lý AI và các trang hỏi đáp thuộc cùng nhóm "không ràng buộc", với thêm hai rủi ro: có thể trộn văn bản cũ với mới, và có thể nêu số điều, số văn bản không tồn tại. Dùng chúng để tóm ý và gợi hướng tìm thì được; dùng làm căn cứ thì luôn phải mở văn bản gốc kiểm lại câu chữ.
Một thói quen tốt khi đọc bất kỳ lời giải thích nào là tự hỏi: lời này đến từ tầng nào trong bảng ở trên. Câu trả lời cho biết bạn có thể dựa vào nó tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bộ có quyền giải thích luật không?
Bộ không có thẩm quyền giải thích luật chính thức. Bộ trưởng ban hành thông tư quy định chi tiết những nội dung luật, nghị định giao, và bộ có thể hướng dẫn nghiệp vụ, trả lời vướng mắc. Những hướng dẫn đó cho thấy cách cơ quan quản lý hiểu, nhưng không có giá trị như giải thích của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
Nghị quyết giải thích luật có phải là văn bản quy phạm pháp luật không?
Nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh là một loại văn bản quy phạm pháp luật trong hệ thống. Nó có hiệu lực bắt buộc chung, và các cơ quan áp dụng phải hiểu điều khoản được giải thích theo đúng nội dung nghị quyết.
Án lệ có bắt buộc toà án phải theo không?
Theo cơ chế hiện hành, thẩm phán phải nghiên cứu, áp dụng án lệ khi xét xử vụ việc có tình tiết tương tự; nếu không áp dụng thì phải nêu lý do trong bản án. Án lệ không phải văn bản quy phạm pháp luật, nhưng có sức ràng buộc thực tế trong ngành toà án.
Cán bộ nói "luật hiểu như vậy" thì có phải là giải thích chính thức không?
Không. Đó là cách hiểu của người áp dụng trong vụ việc cụ thể. Nó có thể đúng, nhưng bạn có quyền hỏi căn cứ và đề nghị trả lời bằng văn bản. Nếu cách hiểu đó dẫn tới quyết định bất lợi, bạn có thể khiếu nại hoặc khởi kiện theo trình tự.
Người dân có thể yêu cầu Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giải thích một điều luật không?
Người dân không trực tiếp yêu cầu giải thích cho việc riêng. Khi một câu chữ gây vướng mắc rộng, có thể phản ánh qua cơ quan quản lý ngành, hiệp hội, đại biểu Quốc hội hoặc góp ý khi luật được sửa đổi. Việc riêng nên xử lý bằng hỏi cơ quan áp dụng và hỏi luật sư.