Chủ tịch nước ban hành hai loại văn bản là lệnh và quyết định để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo Hiến pháp; phần lớn trong số đó là văn bản cá biệt, như quyết định cho nhập, thôi quốc tịch, bổ nhiệm, tặng thưởng, còn văn bản có nội dung quy phạm thì rất ít. Lệnh công bố luật mà bạn thấy ở đầu mỗi đạo luật là một thủ tục bắt buộc, không đặt ra quy tắc mới.
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nhắc lệnh, quyết định của Chủ tịch nước trong danh mục văn bản, nên nhiều người nghĩ mọi quyết định do Chủ tịch nước ký đều là "luật". Thực tế, văn bản bạn có thể cầm trong tay nhất là một quyết định về quốc tịch của chính mình hay người thân. Bài này phân loại để bạn biết văn bản nào áp dụng cho mọi người, văn bản nào chỉ cho một người.
Chủ tịch nước ban hành văn bản trong khuôn khổ nào
Hiến pháp 2013 quy định Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại, và liệt kê các nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể. Để thực hiện những nhiệm vụ đó, Chủ tịch nước ban hành lệnh, quyết định. Văn bản của Chủ tịch nước vì vậy luôn gắn với một quyền hạn đã được Hiến pháp hoặc luật trao, không phải một kênh làm luật song song với Quốc hội.
Phần lớn quyền hạn của Chủ tịch nước gắn với những việc cụ thể: công bố luật, đề nghị Quốc hội bầu hoặc miễn nhiệm một số chức danh, bổ nhiệm một số chức danh tư pháp, tặng thưởng, quyết định về quốc tịch, đặc xá, cử hoặc triệu hồi đại sứ, quyết định một số việc về điều ước quốc tế. Mỗi việc như vậy dẫn tới một văn bản về một người, một sự kiện hoặc một điều ước cụ thể.
Một số quyền hạn khác gắn với tình huống đặc biệt: căn cứ nghị quyết của Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội để công bố tình trạng chiến tranh, ra lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, công bố hoặc bãi bỏ tình trạng khẩn cấp. Đây là những văn bản có tác động rộng, nhưng rất hiếm khi được ban hành trong đời sống bình thường.
Các loại lệnh, quyết định thường gặp
Bảng dưới phân loại theo nội dung. Việc một văn bản cụ thể được xếp là văn bản quy phạm hay không, cách chắc nhất là kiểm trên cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
| Loại văn bản | Nội dung | Tính chất | Người thường gặp khi nào |
|---|---|---|---|
| Lệnh công bố luật, pháp lệnh | Công bố luật, pháp lệnh đã được thông qua | Thủ tục, không đặt quy tắc mới | Trang đầu mỗi đạo luật đăng Công báo |
| Quyết định cho nhập, thôi, trở lại, tước quốc tịch | Giải quyết quốc tịch của từng người | Cá biệt | Khi gia đình làm thủ tục quốc tịch |
| Quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, danh hiệu | Khen thưởng từng cá nhân, tập thể | Cá biệt | Hồ sơ khen thưởng, chế độ đi kèm |
| Quyết định bổ nhiệm, phong hàm | Bổ nhiệm một số chức danh tư pháp, phong hàm cấp cao | Cá biệt | Ít gặp |
| Quyết định về đặc xá và danh sách người được đặc xá | Đặc xá nhân dịp đặc biệt theo Luật Đặc xá | Quyết định chung về một đợt và quyết định cho từng người | Gia đình có người đang chấp hành án phạt tù |
| Lệnh tổng động viên, công bố tình trạng khẩn cấp | Biện pháp trong tình huống đặc biệt | Tác động rộng, rất hiếm | Hầu như không gặp |
Đọc bảng này, bạn thấy văn bản của Chủ tịch nước ít khi là nơi bạn tìm quy tắc cho việc của mình. Quy tắc về quốc tịch nằm trong Luật Quốc tịch Việt Nam và văn bản hướng dẫn; quy tắc về đặc xá nằm trong Luật Đặc xá; còn quyết định của Chủ tịch nước là bước áp dụng quy tắc đó cho từng trường hợp.
Lệnh công bố luật: đọc để biết điều gì
Mỗi đạo luật đăng trên Công báo thường đi kèm một lệnh công bố của Chủ tịch nước. Hiến pháp giao Chủ tịch nước công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh, và lệnh công bố là hình thức thực hiện việc đó. Lệnh thường rất ngắn: căn cứ Hiến pháp, nay công bố luật có tên như trên, đã được Quốc hội thông qua ngày nào.
Lệnh công bố không thay đổi chữ nào trong luật và không phải là văn bản quy định thêm. Nó cũng không quyết định ngày luật có hiệu lực; ngày hiệu lực nằm trong điều khoản thi hành của chính luật. Một lỗi đọc hay gặp là lấy ngày ký lệnh công bố làm ngày luật bắt đầu áp dụng, trong khi luật có thể ghi một ngày hiệu lực muộn hơn nhiều tháng.
Với người đọc, lệnh công bố hữu ích ở hai điểm. Thứ nhất, nó xác nhận văn bản bạn đang cầm là bản đã được công bố chính thức, không phải dự thảo. Thứ hai, nó cho biết ngày Quốc hội thông qua, giúp bạn ghi đúng tên đầy đủ khi trích dẫn. Phần lý giải về các mốc ngày ban hành, ngày có hiệu lực thuộc trang về hiệu lực văn bản của cụm.
Quyết định về quốc tịch: văn bản cá biệt bạn có thể phải giữ cả đời
Đây là văn bản cá biệt. Quyết định cho nhập, thôi hay trở lại quốc tịch Việt Nam giải quyết trường hợp của từng người có tên trong quyết định hoặc danh sách kèm theo. Nó không đặt ra quy tắc cho người khác; người khác muốn làm thủ tục tương tự vẫn phải đáp ứng điều kiện theo Luật Quốc tịch Việt Nam.
Quy tắc nằm ở luật, quyết định là kết quả. Điều kiện được nhập, được thôi quốc tịch, hồ sơ cần có, cơ quan tiếp nhận, thời hạn xét đều do Luật Quốc tịch Việt Nam và văn bản hướng dẫn quy định. Quyết định của Chủ tịch nước là bước cuối, sau khi hồ sơ đã qua các cơ quan có thẩm quyền xem xét và trình.
Giữ bản gốc hoặc bản trích lục. Quyết định về quốc tịch thường cần cho các thủ tục sau: hộ tịch, hộ chiếu, giấy tờ ở nước ngoài, thừa kế. Nên cất giữ bản gốc hoặc bản sao hợp lệ và ghi lại số, ngày của quyết định, vì danh sách kèm theo có thể dài và việc tra lại mất thời gian.
Thủ tục cụ thể nên hỏi cơ quan tiếp nhận. Hồ sơ quốc tịch đi qua nhiều cơ quan và có quy định riêng cho người ở trong nước, người ở nước ngoài. Khi chuẩn bị, hãy hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận hồ sơ hiện hành hoặc người làm nghề, không dựa vào hướng dẫn cũ trên mạng.
Đặc xá: một quyết định chung và nhiều quyết định riêng
Đặc xá là việc tha tù trước thời hạn cho người đang chấp hành án phạt tù nhân sự kiện trọng đại hoặc ngày lễ lớn của đất nước, do Chủ tịch nước quyết định theo Luật Đặc xá. Khác với đại xá do Quốc hội quyết định bằng nghị quyết, đặc xá được thực hiện thường xuyên hơn và theo từng đợt.
Trong một đợt đặc xá thường có hai lớp văn bản. Lớp thứ nhất là quyết định của Chủ tịch nước về đặc xá năm đó, nêu thời điểm, đối tượng và điều kiện được đề nghị đặc xá. Lớp thứ hai là các quyết định đặc xá cho từng người hoặc danh sách người được đặc xá, sau khi hồ sơ được xét duyệt qua các cơ quan có thẩm quyền.
Với gia đình có người thân đang chấp hành án, điều cần đọc là quyết định chung của đợt đặc xá và văn bản hướng dẫn kèm theo, để biết người thân có thuộc diện được xét không. Việc xét đề nghị do trại giam và các cơ quan có thẩm quyền thực hiện; gia đình có thể hỏi trại giam nơi người thân đang chấp hành án. Bài này chỉ giải thích loại văn bản, không thay cho hướng dẫn của cơ quan thi hành án.
Văn bản của Chủ tịch nước khác văn bản của Văn phòng Chủ tịch nước
Bên cạnh lệnh, quyết định do Chủ tịch nước ký, báo chí và hồ sơ còn hay nhắc tới thông báo, công văn của Văn phòng Chủ tịch nước. Văn phòng là cơ quan giúp việc; văn bản của Văn phòng dùng để thông tin, trao đổi, hướng dẫn nghiệp vụ hành chính, như thông báo kết quả xử lý một hồ sơ, đề nghị bổ sung giấy tờ, chuyển đơn. Những văn bản đó không phải lệnh hay quyết định của Chủ tịch nước, càng không phải văn bản quy phạm.
Với người đang làm hồ sơ quốc tịch, khen thưởng hay gửi đơn, phân biệt hai loại này giúp tránh hiểu nhầm. Một công văn đề nghị bổ sung hồ sơ chưa phải kết quả cuối cùng; quyết định của Chủ tịch nước mới là văn bản giải quyết việc của bạn. Ngược lại, khi đã có quyết định, các thông báo sau đó chỉ là thủ tục chuyển giao. Hãy giữ cả hai, ghi số, ngày của từng văn bản, vì cơ quan khác có thể hỏi tới khi bạn làm thủ tục tiếp theo.
Những hiểu lầm hay gặp
"Chủ tịch nước có thể ra quyết định thay luật." Không. Chủ tịch nước ban hành lệnh, quyết định trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn Hiến pháp và luật trao. Quy tắc chung cho người dân được đặt ra bằng luật, nghị quyết của Quốc hội và các văn bản bên dưới.
"Ngày ký lệnh công bố là ngày luật có hiệu lực." Ngày có hiệu lực nằm trong điều khoản thi hành của luật. Lệnh công bố chỉ xác nhận việc công bố luật đã được Quốc hội thông qua.
"Quyết định cho người khác nhập quốc tịch là tiền lệ cho mình." Quyết định cá biệt không tạo quy tắc cho người khác. Mỗi hồ sơ được xét theo điều kiện của Luật Quốc tịch Việt Nam.
"Đặc xá và đại xá là một." Đặc xá do Chủ tịch nước quyết định, xét theo từng người trong từng đợt. Đại xá do Quốc hội quyết định bằng nghị quyết, áp dụng theo tiêu chí chung và rất hiếm khi được dùng.
Câu hỏi thường gặp
Lệnh của Chủ tịch nước có phải văn bản quy phạm pháp luật không?
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nhắc lệnh, quyết định của Chủ tịch nước trong danh mục văn bản, nhưng phần lớn lệnh, quyết định thực tế là văn bản cá biệt hoặc thủ tục như lệnh công bố luật. Muốn biết chắc một văn bản, hãy kiểm cách phân loại trên cơ sở dữ liệu quốc gia.
Lệnh công bố luật có ý nghĩa gì?
Lệnh công bố là hình thức Chủ tịch nước thực hiện nhiệm vụ công bố luật, pháp lệnh theo Hiến pháp. Nó xác nhận văn bản đã được thông qua và công bố chính thức, không thay đổi nội dung luật và không quyết định ngày luật có hiệu lực.
Quyết định cho thôi quốc tịch có áp dụng cho người thân không?
Chỉ áp dụng cho người có tên trong quyết định hoặc danh sách kèm theo. Người thân muốn thôi quốc tịch phải tự làm hồ sơ theo Luật Quốc tịch Việt Nam, trừ trường hợp luật có quy định riêng, ví dụ với con chưa thành niên đi theo cha mẹ.
Đặc xá do ai quyết định và căn cứ vào đâu?
Đặc xá do Chủ tịch nước quyết định theo Luật Đặc xá. Mỗi đợt có quyết định chung nêu đối tượng, điều kiện, sau đó là quyết định cho từng người được xét duyệt. Gia đình nên hỏi trại giam nơi người thân chấp hành án để biết người thân có thuộc diện được xét không.
Chủ tịch nước có thể từ chối công bố luật không?
Hiến pháp 2013 không có cơ chế để Chủ tịch nước từ chối công bố luật đã được Quốc hội thông qua. Riêng với pháp lệnh, Chủ tịch nước có quyền đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét lại và, nếu vẫn không nhất trí, trình Quốc hội quyết định.
Muốn tìm một quyết định của Chủ tịch nước thì tìm ở đâu?
Văn bản quy phạm và nhiều quyết định được đăng trên Công báo và cơ sở dữ liệu văn bản của Nhà nước. Với quyết định cá biệt như quốc tịch, khen thưởng, người có tên nên giữ bản gốc và hỏi cơ quan đã tiếp nhận hồ sơ khi cần bản sao.