Hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố không phải văn bản quy phạm pháp luật. Đó là quy tắc xử sự chung do cộng đồng dân cư tự thoả thuận, được cơ quan có thẩm quyền công nhận, ràng buộc các thành viên cộng đồng trong phạm vi thôn, tổ dân phố đó và không được trái pháp luật. Hương ước không thể đặt ra phạt tiền theo kiểu xử phạt hành chính, không thể thu khoản trái luật, không thể hạn chế quyền công dân.
Ở nhiều nơi, hương ước vẫn có sức nặng thật trong đời sống: giữ vệ sinh chung, giữ trật tự, tương trợ khi có việc hiếu hỉ, bảo vệ đường làng ngõ xóm. Bài này giải thích hương ước đứng ở đâu so với pháp luật, được và không được quy định gì, ràng buộc người mới chuyển đến hay người thuê trọ ra sao, và làm gì khi thấy một điều khoản có vẻ trái luật.
Hương ước là gì và vì sao không phải văn bản quy phạm
Hương ước có gốc từ lệ làng truyền thống. Ngày nay hương ước, quy ước là văn bản ghi các quy tắc ứng xử chung mà người dân trong một thôn, làng, bản, tổ dân phố cùng bàn và thống nhất, nhằm giữ nếp sống, trật tự, vệ sinh, tình làng nghĩa xóm. Thường ở nông thôn gọi là hương ước, ở đô thị gọi là quy ước, nhưng bản chất giống nhau.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 xếp việc xây dựng, sửa đổi hương ước, quy ước vào nhóm việc người dân trong cộng đồng bàn và quyết định. Văn bản sau khi được cộng đồng thông qua phải được cơ quan có thẩm quyền xem xét, công nhận thì mới có hiệu lực thực hiện. Như vậy người làm ra hương ước là cộng đồng dân cư, không phải cơ quan nhà nước; việc công nhận chỉ là kiểm tra để bảo đảm nội dung phù hợp pháp luật.
Vì không do cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm làm ra, không mang tên loại trong danh mục văn bản quy phạm, hương ước không phải văn bản quy phạm pháp luật. Nó đứng dưới mọi văn bản quy phạm áp dụng trên địa bàn, từ luật tới nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh và xã.
Ai công nhận hương ước khi không còn cấp huyện
Trước đây, việc công nhận hương ước, quy ước được giao cho cấp huyện, với sự tham mưu của cơ quan tư pháp, văn hoá ở cấp đó. Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương tổ chức theo hai cấp tỉnh và xã, các nhiệm vụ của cấp huyện trước đây được phân định lại cho tỉnh hoặc xã theo các văn bản về phân định thẩm quyền.
Vì vậy khi thôn, tổ dân phố của bạn cần sửa đổi hoặc xây dựng mới hương ước, hãy hỏi Uỷ ban nhân dân xã, phường, đặc khu nơi mình sinh sống về cơ quan đang có thẩm quyền công nhận và hồ sơ cần chuẩn bị, đồng thời đối chiếu văn bản hiện hành. Bài này không nêu chi tiết thẩm quyền và thời hạn vì đây là phần vừa thay đổi.
Một điểm không đổi: hương ước đã được công nhận trước khi sắp xếp vẫn là quy tắc của cộng đồng đó, trừ khi bị sửa đổi, bãi bỏ hoặc có nội dung trái với văn bản quy phạm mới. Cộng đồng nên rà lại hương ước cũ để thay tên cơ quan, địa danh đã đổi và bỏ những điều khoản không còn phù hợp.
Hương ước được đặt gì và không được đặt gì
Ranh giới dưới đây dựa trên nguyên tắc chung: hương ước chỉ được quy định những việc thuộc quyền tự quản của cộng đồng và phải phù hợp pháp luật. Chi tiết từng nội dung bạn đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành về hương ước, quy ước.
| Nhóm nội dung | Thường được quy định | Không được quy định |
|---|---|---|
| Nếp sống, văn hoá | Tổ chức việc cưới, việc tang tiết kiệm, giữ gìn phong tục tốt đẹp | Ép buộc theo một phong tục, hạn chế quyền kết hôn, quyền tự do cá nhân |
| Vệ sinh, môi trường | Giờ đổ rác, giữ đường làng sạch, trồng cây xanh | Đặt mức phạt tiền thay cho xử phạt hành chính |
| An ninh, trật tự | Tự quản, nhắc nhở nhau giữ trật tự, báo tin cho công an xã | Tự bắt giữ, khám xét người, xử lý thay cơ quan nhà nước |
| Tương trợ | Thăm hỏi người ốm, hỗ trợ gia đình gặp khó khăn | Bắt buộc đóng góp ngoài khoản luật cho phép thu |
| Biện pháp khi vi phạm | Nhắc nhở, góp ý, phê bình trong cuộc họp cộng đồng | Phạt tiền, phạt lao động, cắt điện nước, đuổi khỏi thôn |
| Đóng góp xây dựng chung | Thoả thuận tự nguyện có sự đồng thuận của người dân | Áp mức đóng bắt buộc cho mọi hộ, phân biệt hộ thường trú và tạm trú |
Cột giữa không phải danh sách đóng; mỗi cộng đồng có thể có nội dung riêng phù hợp với nếp sống. Cột phải gom những điều khoản thường bị cơ quan công nhận yêu cầu bỏ, vì vượt khỏi quyền tự quản hoặc trái luật.
Hương ước ràng buộc ai
Hộ gia đình, cá nhân thường trú trong thôn, tổ dân phố. Đây là đối tượng chính. Họ đã cùng bàn, cùng biểu quyết, hoặc ít nhất có cơ hội tham gia. Hương ước ràng buộc họ như một cam kết cộng đồng.
Người tạm trú, người thuê trọ. Trong thực tế, hương ước, quy ước thường áp dụng cả với người sinh sống trên địa bàn ở những nội dung chung như vệ sinh, giờ giấc, trật tự. Phần đóng góp, tương trợ thì nên được thoả thuận rõ với người tạm trú, vì họ không tham gia xây dựng hương ước.
Tổ chức, cơ sở kinh doanh trên địa bàn. Các nội dung về vệ sinh, trật tự có thể áp dụng như một quy tắc ứng xử chung. Nhưng nghĩa vụ pháp lý của cơ sở kinh doanh, như điều kiện kinh doanh, phòng cháy, môi trường, vẫn đến từ văn bản quy phạm; hương ước không được đặt thêm điều kiện kinh doanh.
Khách vãng lai. Người đi qua, đến chơi, đến làm việc trong ngày gần như không bị hương ước ràng buộc ngoài những phép lịch sự chung. Nghĩa vụ của họ là nghĩa vụ theo pháp luật chung.
Vi phạm hương ước thì sao, và vi phạm luật thì sao
Biện pháp với người vi phạm hương ước mang tính cộng đồng: nhắc nhở, góp ý, phê bình trong cuộc họp, hoặc không được xét các hình thức khen của cộng đồng. Không ai được dùng hương ước để phạt tiền, giữ tài sản hay hạn chế quyền của người khác. Nếu một điều khoản kiểu "phạt 500 nghìn đồng mỗi lần đổ rác sai giờ" vẫn còn trong hương ước, đó là điều khoản không thực hiện được về mặt pháp lý; người dân không có nghĩa vụ nộp, và việc thu ép có thể bị xử lý.
Khi hành vi vừa trái hương ước vừa vi phạm pháp luật, như đổ rác thải ra kênh mương hay gây mất trật tự công cộng, việc xử lý thuộc cơ quan, người có thẩm quyền theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính hoặc pháp luật hình sự. Ban điều hành thôn, tổ dân phố có thể nhắc nhở, lập biên bản ghi nhận sự việc để báo cáo, nhưng không ra quyết định xử phạt.
Điều này bảo vệ cả hai phía. Cộng đồng vẫn có công cụ giữ nếp sống bằng sự đồng thuận và áp lực xã hội lành mạnh; người dân được bảo đảm rằng chế tài nặng chỉ đến từ Nhà nước theo đúng thủ tục.
Hương ước đứng ở đâu so với văn bản của xã, của tỉnh
Trên cùng một địa bàn, người dân cùng lúc chịu ba lớp quy tắc: văn bản quy phạm của trung ương, văn bản quy phạm của tỉnh và xã, và hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố. Thứ tự rất rõ: hương ước đứng dưới cùng và phải phù hợp với cả hai lớp trên. Khi nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh quy định về thu gom rác thải sinh hoạt, hương ước chỉ được đặt các quy tắc ứng xử hỗ trợ việc đó, như giờ để rác, cách phân loại tại ngõ, không được đặt một mức thu khác.
Hương ước cũng không thay thế văn bản điều hành của Uỷ ban nhân dân xã. Một thông báo của xã về lịch phun thuốc phòng dịch hay lịch ra quân dọn vệ sinh là văn bản hành chính, áp dụng theo việc điều hành của xã; hương ước có thể nhắc người dân hưởng ứng, nhưng không biến lời kêu gọi thành nghĩa vụ có chế tài.
Ngược lại, có những việc chỉ hương ước làm được, vì pháp luật không đi vào: cách tổ chức tương trợ khi một nhà có việc, quy ước giữ yên tĩnh giờ nghỉ trưa trong xóm, cách chia lượt quét đường làng. Đó là không gian tự quản của cộng đồng, nơi sự đồng thuận có giá trị hơn mọi chế tài.
Thấy một điều khoản hương ước có vẻ trái luật: làm gì
Nếu bạn là người dân trong thôn, tổ dân phố, hoặc là người mới chuyển đến và thấy một điều khoản khó chấp nhận, có thể đi theo các bước sau:
- Xin một bản hương ước, quy ước đang áp dụng, xem văn bản đã được công nhận chưa và công nhận năm nào.
- Ghi lại điều khoản bạn thấy có vấn đề, đối chiếu với nguyên tắc ở bảng trên: có phạt tiền, có thu khoản bắt buộc, có hạn chế quyền cá nhân không.
- Nêu ý kiến trong cuộc họp thôn, tổ dân phố hoặc gửi ý kiến bằng văn bản tới trưởng thôn, tổ trưởng; đề nghị đưa vào nội dung sửa đổi hương ước.
- Nếu không được xem xét, phản ánh tới Uỷ ban nhân dân xã, phường nơi cư trú, nêu rõ điều khoản và lý do bạn cho rằng nó trái luật.
- Trong lúc chờ, bạn vẫn nên tuân thủ các phần hợp lý của hương ước; chỉ phần trái luật mới không ràng buộc.
Phản ánh rõ ràng, lịch sự thường hiệu quả hơn tranh cãi trong cuộc họp, và giúp cộng đồng có một bản hương ước tốt hơn cho mọi người.
Câu hỏi thường gặp
Hương ước có được quy định phạt tiền không?
Không. Phạt tiền là hình thức xử phạt vi phạm hành chính, chỉ người có thẩm quyền theo luật mới được áp dụng. Hương ước chỉ được dùng các biện pháp mang tính cộng đồng như nhắc nhở, góp ý, phê bình. Điều khoản phạt tiền trong hương ước không có giá trị buộc người dân phải nộp.
Người thuê trọ có phải tuân theo hương ước của thôn không?
Ở các nội dung chung như vệ sinh, trật tự, giờ giấc, người thuê trọ nên tuân theo như mọi người sống trên địa bàn. Các khoản đóng góp, tương trợ thì cần được thoả thuận rõ, vì người tạm trú không tham gia xây dựng hương ước và không thể bị áp mức đóng bắt buộc trái luật.
Hương ước có cần được cơ quan nhà nước công nhận không?
Có. Theo pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, hương ước, quy ước sau khi cộng đồng thông qua phải được cơ quan có thẩm quyền công nhận. Khi không còn cấp huyện, bạn hỏi Uỷ ban nhân dân xã, phường về cơ quan đang có thẩm quyền và đối chiếu văn bản hiện hành.
Hương ước cũ có tên huyện, xã trước sáp nhập thì còn dùng được không?
Nội dung quy tắc không tự mất giá trị chỉ vì địa danh thay đổi, nhưng cộng đồng nên rà soát, cập nhật tên đơn vị hành chính, cơ quan, và bỏ những điều không còn phù hợp. Việc sửa đổi đi theo thủ tục bàn, biểu quyết và công nhận như khi xây dựng.
Ban điều hành thôn có được xử lý người vi phạm hương ước không?
Ban điều hành chỉ được áp các biện pháp cộng đồng ghi trong hương ước như nhắc nhở, góp ý. Khi hành vi vi phạm pháp luật, ban có thể ghi nhận sự việc và báo cho cơ quan có thẩm quyền ở xã, nhưng không được ra quyết định xử phạt.
Hương ước có thể quy định việc cưới, việc tang đến mức nào?
Hương ước có thể khuyến khích tổ chức việc cưới, việc tang tiết kiệm, văn minh, giữ vệ sinh, không gây ồn quá giờ. Nhưng không được ép buộc các gia đình theo một nghi thức cụ thể, không hạn chế quyền kết hôn, quyền tự quyết của gia đình trong khuôn khổ pháp luật.