Bộ luật và luật đều do Quốc hội ban hành và có cùng tầng hiệu lực pháp lý; "bộ luật" là tên dành cho những văn bản điều chỉnh một lĩnh vực rộng một cách tổng thể, có hệ thống, còn "luật" thường điều chỉnh một phạm vi hẹp hơn. Hiện có sáu bộ luật đang áp dụng: Dân sự, Hình sự, Tố tụng dân sự, Tố tụng hình sự, Lao động và Hàng hải Việt Nam.
Câu hỏi "bộ luật có cao hơn luật không" xuất hiện rất thường xuyên, từ sinh viên năm nhất tới người đang đọc hợp đồng. Bài này trả lời câu đó, giải thích vì sao vài lĩnh vực được làm thành bộ luật, và chỉ ra những điều khoản đặc biệt trong bộ luật quyết định cách nó "nói chuyện" với các luật khác. Nội dung chế định của từng bộ luật được trình bày ở trang chuyên về bộ luật; ở đây chỉ xem bộ luật như một loại văn bản.
Cùng do Quốc hội ban hành, cùng tầng hiệu lực
Theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, bộ luật và luật được xếp cùng nhóm văn bản của Quốc hội, ngay dưới Hiến pháp. Cả hai đều được thông qua theo cùng một trình tự, cùng ngưỡng biểu quyết là quá nửa tổng số đại biểu, cùng được Chủ tịch nước công bố. Không có quy định nào nói bộ luật có hiệu lực cao hơn luật.
Sự khác nhau nằm ở phạm vi và cách tổ chức nội dung. Một bộ luật gom toàn bộ các quy tắc nền của một lĩnh vực vào một văn bản lớn, chia thành phần, chương, mục, với các khái niệm và nguyên tắc dùng chung cho cả lĩnh vực. Một luật thường xử lý một mảng cụ thể hơn: một loại tài sản, một loại hoạt động, một loại cơ quan. Bộ luật Dân sự 2015 có 689 điều; trong khi nhiều luật chuyên ngành chỉ vài chục tới hơn trăm điều.
Tên gọi cũng không phải tuỳ ý. Việc làm một lĩnh vực thành bộ luật thường là kết quả của một quá trình pháp điển hoá lâu dài: gom các luật, pháp lệnh rời rạc của cùng lĩnh vực, loại bỏ chồng chéo, rồi ban hành thành một văn bản thống nhất. Vì vậy số bộ luật ít, và mỗi bộ luật thường sống lâu hơn một luật thường.
Sáu bộ luật đang áp dụng
Bảng dưới liệt kê sáu bộ luật hiện hành cùng ngày có hiệu lực của bản gốc. Một số bộ luật đã được sửa đổi, bổ sung sau đó; khi trích dẫn, hãy kiểm bản hợp nhất mới nhất.
| Bộ luật | Có hiệu lực từ | Lĩnh vực điều chỉnh | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|---|
| Bộ luật Dân sự 2015 | 1/1/2017 | Quan hệ tài sản và nhân thân giữa các chủ thể bình đẳng | Là "luật chung" của các quan hệ dân sự; 689 điều |
| Bộ luật Hình sự 2015 | 1/1/2018 | Tội phạm và hình phạt | Đã sửa đổi, bổ sung năm 2017 và sau đó; là văn bản duy nhất quy định tội phạm |
| Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 | 1/7/2016 | Trình tự giải quyết vụ việc dân sự, kinh doanh, lao động, hôn nhân gia đình tại toà | Luật hình thức, đi cùng các luật nội dung |
| Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 | 1/1/2018 | Trình tự khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự | Đọc cùng Bộ luật Hình sự |
| Bộ luật Lao động 2019 | 1/1/2021 | Quan hệ lao động giữa người lao động và người sử dụng lao động | 17 chương, 220 điều |
| Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 | 1/7/2017 | Tàu biển, thuyền viên, cảng biển, vận chuyển và các quan hệ hàng hải | Ít gặp với người thường, quan trọng với ngành vận tải biển |
Ngoài sáu bộ luật trên, các văn bản khác của Quốc hội mang tên "Luật", kể cả những luật rất lớn như Luật Đất đai 2024 hay Luật Doanh nghiệp. Độ dài hay tầm ảnh hưởng không làm một văn bản thành bộ luật; chỉ tên gọi do Quốc hội quyết định khi ban hành.
Điều khoản "nói chuyện" với các luật khác
Bộ luật Dân sự tự nhận vai luật chung. Bộ luật Dân sự 2015 quy định luật khác có liên quan áp dụng trong quan hệ dân sự không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự; nếu luật khác không quy định hoặc quy định trái các nguyên tắc đó thì áp dụng Bộ luật Dân sự. Đây là điều khoản then chốt để hiểu quan hệ giữa Bộ luật Dân sự với Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bảo hiểm và nhiều luật khác.
Bộ luật Hình sự giữ độc quyền về tội phạm. Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Các luật chuyên ngành có thể có điều "người vi phạm thì tuỳ tính chất, mức độ mà bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự", nhưng muốn truy cứu thì vẫn phải có tội danh trong Bộ luật Hình sự.
Hai bộ luật tố tụng là đường đi bắt buộc tại toà. Khi một tranh chấp đã lên toà, trình tự giải quyết theo bộ luật tố tụng tương ứng, kể cả khi nội dung tranh chấp nằm ở một luật chuyên ngành. Luật chuyên ngành có thể có quy định riêng về thủ tục, nhưng phần lớn việc ở toà vẫn lần về bộ luật tố tụng.
Bộ luật Lao động là khung cho các văn bản về lao động. Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Việc làm và các nghị định về tiền lương được đọc cùng Bộ luật Lao động. Khi một hợp đồng hay nội quy có điều khoản trái Bộ luật Lao động theo hướng bất lợi cho người lao động, câu hỏi đầu tiên luôn là điều khoản đó có trái quy định của bộ luật không.
Bộ luật với luật chuyên ngành: áp dụng thế nào khi cùng một việc
Vì cùng tầng hiệu lực, khi bộ luật và luật chuyên ngành cùng quy định một việc, không thể trả lời bằng câu "bộ luật cao hơn". Cách đọc thường dùng là: luật chuyên ngành quy định riêng cho một lĩnh vực hẹp được ưu tiên trong phạm vi lĩnh vực đó, còn bộ luật bù vào những chỗ luật chuyên ngành không quy định. Bộ luật Dân sự còn đặt thêm một giới hạn: luật chuyên ngành không được trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự.
Ví dụ giả định: một hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Hình thức hợp đồng, điều kiện chuyển nhượng, thời điểm đăng ký được Luật Đất đai 2024 quy định riêng; còn những vấn đề như năng lực của các bên, giao dịch vô hiệu do lừa dối, trách nhiệm do vi phạm hợp đồng được đọc trong Bộ luật Dân sự. Hai văn bản không đè nhau mà ghép với nhau.
Khi hai văn bản cùng cấp thật sự quy định khác nhau về đúng một việc, việc chọn văn bản nào để áp dụng là câu hỏi riêng về hiệu lực và xung đột quy phạm, có trang chuyên trách trong cụm. Kỹ năng đọc câu chữ "luật chung – luật chuyên ngành" cũng có bài riêng ở danh mục đọc câu chữ pháp lý. Ở đây chỉ cần nhớ: đừng mặc định bộ luật thắng chỉ vì nó là "bộ".
Phân biệt bộ luật với những thứ có chữ "bộ" khác
Chữ "bộ" xuất hiện ở nhiều nơi trong đời sống pháp lý và dễ gây nhầm. Vài cặp hay bị lẫn:
- Bộ luật và Bộ pháp điển. Bộ pháp điển là sản phẩm sắp xếp lại các quy phạm đang có hiệu lực theo chủ đề, do cơ quan nhà nước thực hiện theo Pháp lệnh Pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật. Nó không phải một văn bản do Quốc hội ban hành; khi câu chữ có khác biệt, văn bản gốc là chỗ quyết định.
- Bộ luật và "bộ hồ sơ". Cách nói "bộ hồ sơ pháp lý" trong hành chính chỉ là tập giấy tờ, không liên quan tới loại văn bản.
- Bộ luật và văn bản của bộ. Thông tư của bộ trưởng là văn bản của một bộ, đứng ở tầng thấp hơn nhiều so với bộ luật của Quốc hội.
- Bộ luật và sách luật. Những cuốn sách tập hợp "Bộ luật Dân sự và văn bản hướng dẫn" là ấn phẩm, có thể chậm cập nhật; giá trị pháp lý nằm ở văn bản đăng Công báo.
- Bộ luật và bộ quy tắc nghề nghiệp. Quy tắc đạo đức nghề nghiệp của một hội nghề nghiệp là văn bản nội bộ của tổ chức, không phải văn bản quy phạm pháp luật.
Khi trích dẫn, hãy ghi đúng tên đầy đủ và năm ban hành: Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Lao động năm 2019. Viết "Bộ luật Dân sự" trống không trong hợp đồng có thể gây tranh cãi khi sau này bộ luật được thay thế.
Bộ luật được sửa đổi, thay thế ra sao
Bộ luật cũng có thể được sửa đổi, bổ sung bằng một luật sửa đổi, hoặc được thay thế hoàn toàn bằng bộ luật mới. Bộ luật Hình sự 2015 là ví dụ quen thuộc: nó được sửa đổi, bổ sung năm 2017 trước cả khi có hiệu lực, và tiếp tục có những lần sửa đổi sau đó. Khi đọc, người dùng phải ghép bản gốc với các luật sửa đổi hoặc dùng văn bản hợp nhất.
Thay thế toàn bộ thì hiếm hơn nhiều. Bộ luật Dân sự đã có ba bản: 1995, 2005 và 2015. Bộ luật Lao động có bản 1994, bản 2012 rồi tới bản 2019. Khoảng cách giữa các lần thay thế thường mười năm hoặc hơn, phản ánh tính ổn định của loại văn bản này.
Hệ quả thực tế: một hợp đồng, một bản án hay một giáo trình viết theo bộ luật cũ không tự nhiên sai, nhưng phải đọc với ý thức về mốc thời gian. Việc giao dịch cũ áp dụng bộ luật nào là câu hỏi chuyển tiếp, thuộc phạm vi trang về hiệu lực văn bản của cụm.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật có hiệu lực cao hơn luật không?
Không. Bộ luật và luật đều do Quốc hội ban hành, cùng tầng hiệu lực pháp lý ngay dưới Hiến pháp. Khác nhau ở phạm vi điều chỉnh và cách tổ chức nội dung, không ở thứ bậc. Riêng Bộ luật Dân sự có điều khoản yêu cầu luật khác không được trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự.
Hiện nay Việt Nam có bao nhiêu bộ luật?
Hiện có sáu bộ luật đang áp dụng: Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ luật Lao động 2019 và Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015. Một số đã được sửa đổi, bổ sung sau khi ban hành.
Vì sao Luật Đất đai rất dài mà không gọi là bộ luật?
Tên gọi do Quốc hội quyết định khi ban hành, không phụ thuộc độ dài. Bộ luật thường là kết quả pháp điển hoá một lĩnh vực rộng với khái niệm và nguyên tắc dùng chung. Luật Đất đai 2024 dù dài vẫn là một luật chuyên ngành và đọc cùng Bộ luật Dân sự ở các vấn đề giao dịch.
Luật chuyên ngành và Bộ luật Dân sự quy định khác nhau thì theo cái nào?
Thông thường luật chuyên ngành được ưu tiên trong phạm vi lĩnh vực của nó, còn Bộ luật Dân sự bù vào chỗ luật chuyên ngành không quy định. Nhưng luật chuyên ngành không được trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Tình huống cụ thể có tranh chấp nên hỏi người làm nghề.
Bộ pháp điển có phải là bộ luật không?
Không. Bộ pháp điển là sản phẩm sắp xếp các quy phạm đang có hiệu lực theo chủ đề để tiện tra cứu, do cơ quan nhà nước thực hiện theo pháp lệnh về pháp điển. Nó không phải văn bản do Quốc hội ban hành; khi có khác biệt, văn bản gốc là căn cứ.
Hợp đồng nên ghi căn cứ bộ luật thế nào cho đúng?
Nên ghi tên đầy đủ kèm năm ban hành, ví dụ Bộ luật Dân sự năm 2015, và nếu bộ luật đã được sửa đổi thì có thể thêm cụm "và các văn bản sửa đổi, bổ sung". Tránh ghi trống không vì khi bộ luật được thay thế, các bên dễ hiểu khác nhau về văn bản áp dụng.