Điều lệ, nghị quyết, quy chế của hội, hiệp hội, tổ chức chính trị – xã hội và các đoàn thể không phải văn bản quy phạm pháp luật. Chúng ràng buộc hội viên, đoàn viên của tổ chức theo nguyên tắc tự nguyện tham gia, không ràng buộc người ngoài. Nghĩa vụ của doanh nghiệp hay người dân nói chung vẫn chỉ đến từ văn bản quy phạm và văn bản áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước.
Có ba chỗ cần tỉnh táo. Một số văn bản do cơ quan nhà nước và cơ quan trung ương của tổ chức chính trị – xã hội cùng ban hành theo luật lại là văn bản quy phạm. Một số hội nghề nghiệp được luật chuyên ngành giao việc tự quản, nên quy tắc của họ có sức nặng với người hành nghề. Và có những nghĩa vụ trông như đến từ đoàn thể nhưng thật ra đến từ luật. Bài này tách từng trường hợp.
Hội là tổ chức tự nguyện, điều lệ là thoả thuận chung của hội viên
Hội, hiệp hội, câu lạc bộ có tư cách pháp nhân được thành lập trên cơ sở tự nguyện của công dân, tổ chức có chung mục đích. Điều lệ hội là văn bản quy định tôn chỉ, mục đích, tổ chức bộ máy, quyền và nghĩa vụ hội viên, tài chính của hội. Với hội phải xin phép thành lập, điều lệ được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, nhưng việc phê duyệt không biến điều lệ thành văn bản quy phạm: nhà nước chỉ xác nhận điều lệ phù hợp pháp luật.
Nghị quyết đại hội, nghị quyết ban chấp hành, quy chế hội viên đều là văn bản nội bộ ban hành theo điều lệ. Chúng ràng buộc hội viên vì hội viên đã tự nguyện gia nhập và chấp nhận điều lệ. Hội viên không đồng ý có thể góp ý trong cơ chế của hội, và cuối cùng có quyền ra khỏi hội. Người không phải hội viên không bị ràng buộc bởi các văn bản này.
Hệ quả: hội không được đặt nghĩa vụ cho người ngoài, không được ra quyết định xử phạt hành chính, không được thu phí của người không phải hội viên như một khoản bắt buộc. Một doanh nghiệp cùng ngành không gia nhập hiệp hội không bị buộc phải theo nghị quyết của hiệp hội.
Tổ chức chính trị – xã hội: ràng buộc đoàn viên, hội viên của mình
Văn bản nội bộ. Công đoàn, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Cựu chiến binh và Mặt trận Tổ quốc có điều lệ, nghị quyết, hướng dẫn riêng. Những văn bản này ràng buộc tổ chức, cán bộ, đoàn viên, hội viên trong hệ thống, không phải văn bản quy phạm pháp luật.
Văn bản liên tịch với cơ quan nhà nước. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật cho phép một số nghị quyết liên tịch giữa Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chính phủ với Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam để quy định chi tiết những vấn đề luật giao. Những nghị quyết liên tịch đó là văn bản quy phạm; bạn đối chiếu danh mục trong luật hiện hành khi gặp.
Quyền và nghĩa vụ đến từ luật, không từ điều lệ. Ví dụ: quyền của công đoàn cơ sở trong đối thoại, thương lượng tập thể, và nghĩa vụ đóng kinh phí công đoàn của người sử dụng lao động được quy định trong Bộ luật Lao động và Luật Công đoàn. Doanh nghiệp phải làm vì luật, không phải vì điều lệ Công đoàn Việt Nam.
Văn bản phối hợp, hướng dẫn. Chương trình phối hợp giữa một đoàn thể và một cơ quan nhà nước, như phối hợp tuyên truyền hay hỗ trợ hội viên vay vốn, là văn bản phối hợp. Nó giao việc cho các bên ký, không đặt nghĩa vụ cho người dân.
Hội nghề nghiệp được luật giao tự quản
Một số nghề có hội nghề nghiệp được luật chuyên ngành giao vai trò tự quản. Ví dụ quen thuộc là nghề luật sư: Luật Luật sư đặt ra tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư và yêu cầu luật sư tuân theo quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp. Khi đó quy tắc đạo đức nghề nghiệp, dù không phải văn bản quy phạm, có sức nặng thật với người hành nghề: vi phạm có thể bị kỷ luật theo cơ chế của tổ chức nghề nghiệp, với những hệ quả tới quyền hành nghề theo luật chuyên ngành.
Ở đây, nguồn sức nặng là luật chuyên ngành, không phải bản thân quy tắc. Luật cho phép, thậm chí yêu cầu, tổ chức nghề nghiệp đặt ra chuẩn mực cho thành viên. Với khách hàng của người hành nghề, quy tắc đạo đức có ích theo hướng khác: nó cho bạn biết người hành nghề phải ứng xử thế nào, và bạn có thể phản ánh tới tổ chức nghề nghiệp khi thấy vi phạm.
Không phải hội nào cũng có vai trò này. Phần lớn hội ngành hàng, hội doanh nhân, câu lạc bộ là tổ chức tự nguyện thuần tuý; quy tắc ứng xử của họ chỉ là cam kết giữa hội viên với nhau.
Văn bản nào của tổ chức nào ràng buộc ai
Bảng dưới tóm tắt các loại văn bản thường gặp của các tổ chức ngoài bộ máy nhà nước và phạm vi ràng buộc của chúng.
| Văn bản | Ràng buộc ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Điều lệ hội, hiệp hội | Hội viên | Được phê duyệt nhưng không thành văn bản quy phạm |
| Nghị quyết đại hội, ban chấp hành hội | Hội viên, bộ máy của hội | Không ràng buộc doanh nghiệp không gia nhập |
| Quy tắc ứng xử của hiệp hội ngành hàng | Hội viên đã cam kết | Không được trở thành thoả thuận hạn chế cạnh tranh |
| Quy tắc đạo đức của hội nghề nghiệp được luật giao tự quản | Người hành nghề là thành viên | Sức nặng đến từ luật chuyên ngành |
| Điều lệ, nghị quyết của tổ chức chính trị – xã hội | Tổ chức, đoàn viên, hội viên trong hệ thống | Không phải văn bản quy phạm |
| Nghị quyết liên tịch với Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chính phủ | Đối tượng trong phạm vi điều chỉnh | Là văn bản quy phạm theo danh mục luật định |
Dòng cuối là ngoại lệ duy nhất trong bảng có hiệu lực như văn bản quy phạm. Mọi dòng còn lại đều dừng ở ranh giới thành viên của tổ chức.
Hiệp hội ngành hàng và chuyện giá, chuyện tẩy chay
Hiệp hội ngành hàng thường ra khuyến nghị cho hội viên: về chất lượng, về ứng xử với khách hàng, đôi khi về giá. Phần lớn khuyến nghị là bình thường và có ích. Nhưng nếu hiệp hội đưa ra mức giá chung buộc hội viên áp dụng, phân chia thị trường, hay vận động hội viên cùng từ chối giao dịch với một doanh nghiệp, những việc đó có thể bị xem là thoả thuận hạn chế cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh năm 2018. Lúc đó nghị quyết của hiệp hội không bảo vệ được hội viên, ngược lại còn là chứng cứ.
Với doanh nghiệp là hội viên, nguyên tắc an toàn là coi khuyến nghị về giá, thị phần, khách hàng của hiệp hội là thông tin tham khảo, quyết định giá dựa trên chi phí và chiến lược của riêng mình. Với doanh nghiệp không phải hội viên, bạn không bị ràng buộc bởi bất kỳ nghị quyết nào của hiệp hội; nếu bị gây áp lực qua hội viên, có thể tìm hiểu cơ chế phản ánh với cơ quan quản lý cạnh tranh.
Câu lạc bộ, nhóm không đăng ký: quy định ràng buộc tới đâu
Ngoài các hội có tư cách pháp nhân, đời sống có vô số nhóm không đăng ký: câu lạc bộ thể thao phường, nhóm chủ shop trên mạng, nhóm phụ huynh một lớp, câu lạc bộ hưu trí. Những nhóm này thường có nội quy, quy định đóng quỹ, quy tắc ứng xử. Về pháp lý, đó là thoả thuận giữa các thành viên với nhau, có giá trị như một cam kết dân sự giữa những người đã đồng ý, trong chừng mực nội dung đủ rõ và không trái pháp luật.
Nhóm không có quyền phạt tiền theo kiểu nhà nước, không có quyền buộc người ngoài, không có quyền thu khoản bắt buộc của người chưa đồng ý tham gia. Một quy định kiểu "thành viên rời nhóm phải nộp lại toàn bộ quỹ đã chi" chỉ ràng buộc khi người đó đã thực sự đồng ý và khoản tiền xác định được; còn khi có tranh chấp, toà sẽ xem xét như một giao dịch dân sự chứ không như một văn bản có sức mạnh nhà nước. Ban liên lạc phụ huynh của lớp cũng vậy: các khoản thu trong trường công lập vẫn phải theo quy định của ngành giáo dục, nghị quyết của ban không thay được quy định đó.
Được mời gia nhập hội: đọc điều lệ ở những chỗ nào
Với doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, lời mời vào hiệp hội ngành, hội doanh nhân địa phương khá thường gặp. Trước khi ký đơn gia nhập, nên đọc điều lệ và quy chế hội viên ở những chỗ sau:
- Nghĩa vụ hội viên: phải tham gia những hoạt động nào, có nghĩa vụ chấp hành nghị quyết của ban chấp hành hay chỉ của đại hội.
- Hội phí và các khoản đóng góp khác: mức, kỳ đóng, ai quyết định tăng, có khoản đóng góp theo vụ việc không.
- Quyền của hội viên: được biểu quyết, được ứng cử, được thông tin về tài chính của hội, được hỗ trợ khi có tranh chấp.
- Thủ tục ra khỏi hội và hệ quả: có phải báo trước, hội phí đã đóng xử lý thế nào.
- Cơ chế kỷ luật hội viên: những hành vi nào bị kỷ luật, ai quyết định, có quyền trình bày không.
- Quy tắc ứng xử, cam kết chung: có điều khoản nào về giá, phân chia khách hàng hay địa bàn có thể đụng tới luật cạnh tranh không.
Gia nhập là tự nguyện; đọc kỹ trước khi ký giúp bạn biết chính xác mình đang nhận những ràng buộc gì, và những ràng buộc đó dừng ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Điều lệ hội được Bộ Nội vụ hoặc tỉnh phê duyệt thì có phải văn bản quy phạm không?
Không. Việc phê duyệt xác nhận điều lệ phù hợp pháp luật để hội hoạt động, chứ không biến điều lệ thành văn bản quy phạm. Điều lệ chỉ ràng buộc hội viên và bộ máy của hội. Cơ quan phê duyệt cụ thể tuỳ phạm vi hoạt động của hội, theo quy định hiện hành về hội.
Doanh nghiệp không vào hiệp hội ngành có phải theo nghị quyết của hiệp hội không?
Không. Nghị quyết của hiệp hội chỉ ràng buộc hội viên. Doanh nghiệp không gia nhập vẫn phải tuân thủ văn bản quy phạm của ngành, nhưng không có nghĩa vụ với khuyến nghị, quy tắc hay mức phí của hiệp hội.
Kinh phí công đoàn là nghĩa vụ theo luật hay theo điều lệ Công đoàn?
Nghĩa vụ đóng kinh phí công đoàn của người sử dụng lao động được quy định trong Luật Công đoàn, nên đây là nghĩa vụ pháp lý. Còn đoàn phí do đoàn viên đóng là nghĩa vụ theo điều lệ đối với người đã gia nhập. Mức đóng cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Quy tắc đạo đức nghề nghiệp luật sư có phải văn bản quy phạm pháp luật không?
Không phải văn bản quy phạm, nhưng có sức nặng thật với luật sư vì Luật Luật sư yêu cầu luật sư tuân theo quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp. Vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật theo cơ chế của tổ chức nghề nghiệp.
Hội có được thu phí của người không phải hội viên không?
Hội không có quyền buộc người ngoài nộp phí như một khoản bắt buộc. Hội có thể thu tiền khi cung cấp dịch vụ cho người ngoài theo thoả thuận, như phí tham dự hội thảo hay khoá đào tạo. Phí, lệ phí theo nghĩa nghĩa vụ với Nhà nước chỉ do văn bản quy phạm đặt ra.
Nghị quyết của hội trái pháp luật thì hội viên làm gì?
Hội viên có thể nêu ý kiến trong cơ chế của hội, đề nghị ban chấp hành xem lại, và phản ánh tới cơ quan quản lý nhà nước về hội. Hội viên cũng không phải làm theo phần trái pháp luật, vì không văn bản nội bộ nào được trái văn bản quy phạm.